Publicaties

Op deze pagina geven we een overzicht van een deel van de boeken die we hebben geschreven en de materialen die we daarbij hebben ontwikkeld. Onze artikelen vind je, als dat onderdeel klaar, over een tijdje bij de downloads.

Voor Vakcirkels en Over Vakgenootschappen – Ingeborg Weltevrede, Bob Houtkamp en Manon Ruijters (2018)

Een vak kennen, is één ding, maar je vak in de context en met anderen optimaal laten werken, dat is nog een heel ander ding. Professionalisering is een goede basis, maar professionalisering leidt nog niet tot professionaliteit. Dat weten we eigenlijk ook wel: als je een goede opleiding hebt gedaan, heb je immers nog wel wat te doen wanneer je terug bent op de werkvloer om het ook daar te laten werken. Toch lijken we er wel vanuit te gaan dat deze twee 1 op 1 samengaan. Als er ergens een vraagstuk is rondom professionaliteit, duiken we meteen weer de professionalisering in.

Werken aan professionaliteit vraagt om andersoortige activiteiten. Veel daarvan zit in (opgavegericht) teamleren, maar ook het werken in vakcirkels hoort hierbij. Met vakcirkels verwijzen we naar groepen professionals die elkaar opzoeken en met elkaar vormgeven aan hun eigen ontwikkeling, de ontwikkeling van hun vak en de context waarin ze bewegen. Vakcirkels zijn een specifieke uitwerking van vakgenootschappen. De afgelopen jaren hebben we er binnen de provincie Zuid-Holland volop mee geëxperimenteerd en schreven we – Ingeborg Weltevrede, Bob Houtkamp en ik – er een boekje over. Een boekje met twee ‘voorkanten’: eentje bedoelt voor professionals: Voor Vakcirkels en eentje voor leidinggevenden, organisatoren, belangstellenden: Over Vakgenootschappen. Dit boek is op de dag van de Vakgenootschappen op 20 november 2018, bij REMISE in Den Haag gepresenteerd en aangeboden aan Jan van Ginkel.

Mijn Binnenste Buiten. Werken aan je professionele identiteit – Manon Ruijters, Gerritjan van Luin en Freerk Wortelboer (red.) (2019)

Het wordt steeds belangrijker om te weten waar je als professional voor staat, wat je basis is, waar je van bent, wat onvervreemdbaar van jou is en je kleur geeft. Dat helpt je in sturing geven aan je eigen ontwikkeling, in het vergroten van veerkracht en wijsheid, en het verstevigen van je eigen expertise.

Waar we in het boek Je Binnenste Buiten een model hebben ontwikkeld rondom professionele identiteit en de theorie uiteenzetten, is dit een praktijkboek. In dit boek wisselen praktijkverhalen, korte stukjes theorie, uitnodigingen tot gesprek en persoonlijke vragen elkaar af. Ze nodigen je uit je professionele kleur te onderzoeken en te versterken.

Mijn Binnenste Buiten laat zien hoe jouw professionele identiteit verbonden is met wie je bent, wat voor werk je doet en in welke context je werkt. Het boek is er vooral voor professionals (in de meest brede zin van het woord, dus iedereen die actief vorm wil geven aan zichzelf, zijn vak en de werkomgeving) om hen handreikingen te bieden om met professionele identiteit aan de slag te gaan. Alleen, maar liever nog met professionele vrienden.

Leiderschap van de programmamanager. Hoe jij het verschil maakt in doelgerichte opgaven – Björn Prevaas, Jo Bos en Helmuth Stoop (2018)

In programma’s werken mensen op een bijzondere manier samen aan het nastreven van doelen, zoals het realiseren van de energietransitie, het verbeteren van de dienstverlening van een organisatie of het vergroten van de bereikbaarheid van een stad. Programmamanagement is het vak dat de betrokkenen helpt dit soort opgaven doelgericht en samenhangend aan te pakken.

Er is inmiddels veel gepubliceerd over de methodische kant van programmamanagement, maar veel minder over de rol en het leiderschap van de programmamanager. Met dit boek vullen we die lacune op. De manier waarop een programmamanager zijn leiderschap vormgeeft, maakt in belangrijke mate het verschil tussen programma’s die slagen en programma’s die mislukken.

In Leiderschap van de programmamanager hebben we 14 thema’s uitgewerkt die het fundament vormen onder het leiderschap van een programmamanager. Per thema hebben we theorie en praktische handvatten opgenomen. Daarmee willen we je aanzetten tot gerichte reflectie op je eigen rolopvatting en rolinvulling. We hopen dat je met dit boek je leiderschap als programmamanager verder zult ontwikkelen.

Zie ook deze mooie reviews over het boek van Dirk-Jan de Bruijn, van Henny Portman en van Rijk Binnekamp.

Queeste naar goed werk. Over krachtige professionals in een lerende organisatie – Manon Ruijters (2018)

‘De lerende organisatie’ is terug van weggeweest. Steeds meer organisaties proberen er vorm aan te geven. Maar waarom verloopt dat vaak toch zo moeizaam? En wat is eraan te doen?

Organisaties zoeken naar manieren om hun professionals meer ruimte, eigenaarschap en zelfsturing te geven. Opgaven worden steeds meer integraal opgepakt en het samenspel neemt toe. Menige organisatie kampt daarbij met een opvallende combinatie van uitputting en onderbenutting. Naast klachten over werkdruk, zien we ook professionals die aanzienlijk meer in hun mars hebben dan ze kwijt kunnen in hun werk. Het is dan ook geen rare gedachte om dan het lerend vermogen van mensen, teams en de organisatie als geheel te willen versterken.

In Queeste naar goed werk onderzoekt Manon wat de hedendaagse ontwikkelingen vragen van professionals en organisaties. Wat is nodig om samenspel soepel te laten verlopen en een lerende organisatie te vormen? De verkenningen maken dat we wellicht met meer compassie kunnen kijken naar de worstelingen die met deze ontwikkelingen gepaard gaan. Ze zijn er echter vooral op gericht om nieuwe inzichten te vinden die helpen vorm te geven aan het noodzakelijke leren in verandering. Zie ook het filmpje van Manon over het boek en de recensies.

Leren in verandering. Over lerende organisaties, professionele teams en goed werk – Manon Ruijters (2017)

Op vrijdag 17 november 2017 hield Manon haar inaugurele rede aan de Vrije Universiteit met de titel: Leren in verandering. Over lerende organisaties, professionele teams en goed werk. In haar oratie verschuift ze de focus van de lerende organisatie op leren naar een focus op ‘goed werk’. Het gaat daarin niet alleen om streven naar excellentie, maar ook naar ethiek en energie. Werk dat goed is, goed doet en goed voelt.

Veel organisaties zoeken naar manieren om professionals ‘in hun kracht te zetten’ bijvoorbeeld door het geven van ruimte, regelgeving en protocollen te verminderen en zelfsturing in te voeren. Zowel de overbelasting als de onderbenutting van professionals lijkt echter toe te nemen. Tel bij de afname in regels een verveelvoudiging in samenspel op specifieke opgaven, dan is de consequentie dat teams steeds meer zelf moeten bepalen wat nu eigenlijk ‘goed werk’ is. Waar ligt de lat? Hoe om te gaan met verschillende opvattingen? Wie neemt de lead? In al deze dynamiek vestigen we hoop op ‘de lerende organisatie’. Want duidelijk is dat leren en ontwikkelen een grote rol spelen. De aanname ‘leren is goed, méér leren is beter’ helpt echter niet, maar staat de gewenste ontwikkeling in de weg.

In deze publicatie, die je gratis kunt downloaden, lees je het integrale verhaal dat Manon gehouden heeft tijdens haar oratie. In Queeste naar goed werk gaat ze dieper op de besproken thema’s in en behandelt ze ook andere onderwerpen.

Liefde voor leren. Over diversiteit van leren en ontwikkelen in en van organisaties – Manon Ruijters (2006; 2017, geheel herziene editie)

Mensen leren en ontwikkelen zich van nature. Elk mens leert op een eigen manier, en zo ook elk team en elke organisatie. Dat betekent dat we het niet op zijn beloop kunnen laten en ook niet voor iedereen en voor elk vraagstuk op dezelfde manier kunnen organiseren en faciliteren.

Dit boek laat zien dat een bepaalde aanpak op een bepaalde plek en bij bepaalde mensen heel goed kan werken, maar op een ander moment en bij andere mensen totaal krachteloos is. Om de juiste interventie op de juiste plek vorm te geven, is onder meer inzicht nodig in het type vraagstukken (wat werkt wel en wat niet), in voorkeuren van leren (wat is een prettige en uitdagende omgeving en wanneer kost het energie), en in wat wel en niet ontwikkelbaar is.

In Liefde voor Leren beschrijft Manon een taal – de Language of Learning – die de diversiteit van leren bespreekbaar maakt en de weg wijst bij het vormgeven van leren en ontwikkelen op individueel, groeps- en organisatieniveau. In de afgelopen tien jaar is die taal verder ontwikkeld en in veel organisaties ingezet in diverse organisatieontwikkeltrajecten.

De vorige editie van Liefde voor Leren is uit 2006. Deze geheel herziene editie is uitgebreid met nieuwe inzichten, nieuwe casuïstiek en praktische handreikingen. Zie ook de recensies van de nieuwe Liefde voor Leren.

ROA Ernst Hijmanslezing over ‘eigenaarschap’ – Björn Prevaas (2017)

Op 22 juni 2017 heeft Björn, toen nog als partner van Twynstra Gudde, de Ernst Hijmanslezing 2017 uitgesproken voor de Raad van Organisatie Adviesbureaus (ROA). Deze lezing is in het leven geroepen om een impuls te geven aan het maatschappelijke debat over de professie van organisatieadviseurs. Plaats van handeling was de geheel gerenoveerde Villa Jongerius in Utrecht.

Het thema waar Björn over sprak was ‘eigenaarschap’, en meer in het bijzonder het eigenaarschap van de organisatieadviseur en zijn opdrachtgever. In deel 1 van de lezing ging hij in op zijn persoonlijke relatie met het begrip, in deel 2 op verschillende vormen van eigenaarschap en in deel 3 op de koppeling met het adviesvak: wat betekent het voor de relatie tussen adviseur en opdrachtgever? In dit derde deel onderscheidt Björn 8 punten waarop die koppeling aan de orde is en daarbij doorloopt hij de stappen in een adviestraject.

‘Eigenaarschap in deze vorm is een veelomvattend begrip. Het gaat over van betekenis willen zijn, ergens bij willen horen en een eigen, onderscheidende kleur willen hebben. Hetgeen waar je eigenaarschap voor voelt, vormt tevens een expressie van je identiteit. Het vertelt jouw verhaal.’

In deze publicatie, die je gratis kunt downloaden, lees je het integrale verhaal dat Björn gehouden heeft tijdens zijn lezing. Zie ook de film van de lezing van Björn.

Program Canvas. Samen naar de kern van je programma – Theo van der Tak, Björn Prevaas en Hans Cremer (2016)

Steeds meer organisaties gebruiken programma’s om hun strategische doelen te realiseren. Door programmamanagement in te zetten brengen ze focus aan. Vaak ook verbetert de samenwerking over grenzen van afdelingen en organisaties heen. Het vormgeven en realiseren van programma’s gaat echter niet vanzelf.

In dit boek presenteren Theo, Björn en Hans het Program Canvas, een krachtig instrument voor programmateams en hun stakeholders om sneller en beter tot de kern van een programma door te dringen. Het opstellen van een canvas zorgt ervoor dat de betrokkenen de essenties met elkaar doorleven. Daarmee ontstaat eigenaarschap voor het programma.

Dit boek laat zien hoe het Program Canvas werkt en hoe je daarmee in dialoog tot een aantrekkelijk programma komt. Hulpvragen en voorbeelden geven houvast bij het maken van een canvas. Ook gaan de auteurs kort in op hun visie op programma’s en hoe het canvas zich verhoudt tot allerlei methoden van programmamanagement. Dat alles gelardeerd met commentaar van gebruikers.

Het canvas is ontwikkeld in samenwerking met en voor programmamanagers, hun opdrachtgevers, teams en stakeholders die de behoefte voelen een gezamenlijk en aantrekkelijk verhaal over hun programma neer te zetten. Inmiddels heeft het canvas zijn weg over de wereld gevonden. Het gedachtegoed waarop het Program Canvas is gebaseerd, wordt beschreven in Werken aan Programma’s.

Dit boek is ook verkrijgbaar als e-book. De weergave van dit e-book is op Apple-devices en tablets optimaal. Op computers met Adobe Digital komt een aantal van de afbeeldingen niet goed over. Bij dit boek zijn hulpvragen (kaartenset) en posters ontwikkeld en apart verkrijgbaar. Zie ook het filmpje van Björn over het boek.

Poster Program Canvas – Theo van der Tak, Björn Prevaas en Hans Cremer (2016)

In het boek Program Canvas presenteren Theo, Björn en Hans een krachtig instrument voor programmateams en hun stakeholders om sneller en beter tot de kern van een programma door te dringen.

Aanvullend op het boek hebben we ook posters ontwikkeld. Met de posters van het in het boek gepresenteerde canvas kun je op een handige en overzichtelijke manier het canvas samen met je team uitwerken. De posters worden per 5 stuks in een koker geleverd op A0 formaat (841×1189).

De posters zijn ook in het Engels verkrijgbaar.

The authors of Program Canvas present a powerful instrument for Program Managers, their teams and stakeholders to come to the core of a Program in a fast and effective way.

The Program Canvas posters provide an easy to use overview to work on with your teams. Posters will be delivered A0 format (841×1189) – 5 copies per tube.

Hulpvragen Program Canvas (kaartenset) – Theo van der Tak, Björn Prevaas en Hans Cremer (2016)

Deze canvaskaarten helpen je op weg bij het maken van een Program Canvas. Per element zijn er vier kaarten met hulpvragen. Je kunt de 64 kaarten bijvoorbeeld verdelen over de deelnemers aan een workshop voor het maken van een Program Canvas.

Het Program Canvas bestaat uit 16 elementen verdeeld over zeven cruciale vragen:

  • Waartoe? (context, aanleiding en ambitie)
  • Hoe? (doelen, belanghebbenden, strategie)
  • Wat (baten, resultaten, inspanningen)
  • Wat niet? (afbakening, ongewenste effecten)
  • Wie? (organisatie)
  • Waarmee? (middelen)
  • Waarbinnen? (kansen, bedreigingen, randvoorwaarden)

Wanneer je de kaarten combineert met de posters, heb je een behoorlijk complete set aan materialen waarmee je het fundament onder een programma kunt leggen. In het boek staat werkvormen beschreven die je kunt hanteren bij het maken van een canvas.

Je Binnenste Buiten. Over professionele identiteit in organisaties – Manon Ruijters en collega’s (2015)

In Je Binnenste Buiten verkennen de auteurs – Manon met collega’s – praktijkvraagstukken rondom professionele identiteit, beschrijven ze wat een professional nu eigenlijk is en welke dilemma’s deze tegenkomt, wordt de kleurrijke geschiedenis van identiteit geschetst, om dit alles ten slotte samen te voegen tot begripsvorming en handelingsperspectieven rond professionele identiteit.

In een omgeving waar…

  • veranderingen elkaar in hoog tempo opvolgen en diepgaand van aard
  • dynamiek en ontwikkelingen grilliger en onvoorspelbaarder worden
  • het aantal samenwerkingsrelaties toeneemt
  • alles sneller, beter, scherper en steeds vaker ‘anders’ moet
  • de druk op ‘professionalisering’ en ‘professionaliteit’ nog steeds stijgt
  • leren en ontwikkelen geen uitstapje meer is

… is het belangrijk te weten wat je basis is, waar je van bent, waar je in gelooft, wat onvervreemdbaar van jou is en je kleur geeft. Een sterke professionele identiteit is die basis. Het geeft veerkracht om met veranderingen en transformaties om te gaan (zoals van doceren naar begeleiden, van zorgen voor naar zorgen dat, of van specialist naar adviseur). Het vergemakkelijkt samenwerken doordat handelen herkenbaar wordt, is het fundament van zelfsturing en geeft richting aan leren en ontwikkelen om zo het beste uit jezelf te halen.

Professionele identiteit is het vergeten hart van de professionele ontwikkeling. In deze nieuwe dynamiek willen wij de professional helpen de eigen professionele identiteit weer vast te pakken en organisaties helpen professionele identiteit een plek te geven in hun totale leren en ontwikkelen.

Dit boek is genomineerd voor Managementboek van het Jaar 2016. Bij dit boek zijn 70 dialoogkaarten ontwikkeld: Ons Binnenste Buiten. Zie ook: www.professioneleidentiteit.nl en het filmpje van Manon over het boek.

Ons Binnenste Buiten (dialoogkaarten) – Manon Ruijters en collega’s (2015)

De professionele werkelijkheid van professionals is zo in beweging dat de noodzaak groot is om te weten waar je houvast hebt, wat je kunt loslaten en waar je je hebt te vernieuwen zonder jezelf kwijt te raken.

De dialoogkaarten laten je met enige afstand naar jezelf en je professie kijken. En ze helpen om met collega’s of professional friends in gesprek te gaan over wat je professie inhoudt en wat professioneel handelen is.

Ons Binnenste Buiten bestaat uit 70 dialoogkaarten. Elke kaart heeft een afbeelding aan de ene zijde en aan de andere zijde een neutrale en een prikkelende vraag. Met elkaar bestrijken ze het hele ‘model van professionele identiteit’.

Voor verdere achtergrond en verdieping kun je het boek Je Binnenste Buiten lezen. Zie ook: www.professioneleidentiteit.nl en het filmpje van Manon over het boek.

Canon van het leren, selectieuitgave – Manon Ruijters, Robert-Jan Simons en George van Elst (2015)

Er is veel geschreven over leren, maar goede en toegankelijke overzichtswerken zijn er nauwelijks. Een basiswerk over leren in en om organisaties ontbrak al helemaal. Tot nu toe, want die constatering bracht Manon en Robert-Jan ertoe een basisboek te maken met 50 gezichtsbepalende concepten rond leren en ontwikkelen: de Canon van het leren.

Deze speciale selectieuitgave van de Canon van het leren bevat 10 artikelen over Leren en trainen, geselecteerd door George van Elst voor Fontys Hogeschool.

Misschien wel leuk om te weten dat het mogelijk is voor je eigen opleiding of organisatie een dwarsdoorsnede van artikelen te kiezen en te laten drukken via Vakmedianet. Momenteel wordt gewerkt aan een nieuwe reeks concepten die deels digitaal, deels in de volgende uitgave van de Canon (gepland in 2019) beschikbaar komen.

Snoeien doet bloeien. Over essenties van leren en ontwikkelen – Manon Ruijters (2015)

In de fruitteelt weet men niet beter: om te zorgen voor licht en ruimte voor bloesem en vruchten wordt er jaarlijks gesnoeid. Takken, die belemmerend zijn voor lichtinval, worden weggeknipt en omdat men weet dat de bloesem en de appeltjes op de zogenaamde kortloten komen, worden daar de uitschieters weggehaald.

Op 27 maart legde Manon, als lector bij Stoas Wageningen | Vilentum Hogeschool, in een openbare les uit hoe dat snoeien en bloeien werkt wanneer het gaat om het ontwikkelen van professionele identiteit. Snoeien doet bloeien is de publicatie die hoort bij de openbare les, ter gelegenheid van de afronding van haar eerste lectoraatsperiode.

Je kunt het boekje hier downloaden. Zie ook dit interview met Manon over Snoeien doet bloeien.

DRIE. Vormgeven aan organisatieontwikkeling – Manon Ruijters en Ingelien Veldkamp (2012)

Organisaties ontwikkelen voortdurend. Strategische sessies, productontwikkeling, cultuurverandering, opleidingen en heidagen, ze zijn niet meer weg te denken uit organisaties die steeds complexer worden en voortdurend voor nieuwe uitdagingen komen te staan.

Losse activiteiten blijken echter niet meer te volstaan om een organisatie in de juiste richting te krijgen. Bovendien worden veel van deze vormen van organisatieontwikkeling ‘uit de losse pols’ en op basis van persoonlijke ervaringen en overtuigingen in gang gezet. En dat levert – ondanks alle energie die men erin steekt – lang niet altijd het gewenste resultaat op.

Dus, welke interventies heeft een organisatie nodig om haar ambities te realiseren? Hoe weet je of een interventie de juiste is? Zijn verschillende interventies te combineren? Het ontwerpen van samenhangende, adequate interventies voor organisatieontwikkeling is een kunst en een kunde. Het is een zelfstandig vak geworden, met eigen principes, taal en werkwijze die je als professional houvast geven.

Manon en Ingelien introduceren en ontsluiten dat nieuwe vakgebied. Ze presenteren een model rondom vier aspecten die in elke activiteit een rol spelen: Destinatie, Ruimte, Interventie en Eigenaren. Het model -DRIE- combineert inzichten uit verschillende disciplines, zoals organisatieontwikkeling, leren in en van organisaties, organisatie- en veranderkunde en de invloed van ruimte/architectuur en verbindt dit met praktijkervaring. De essentie van DRIE is: weten wat je doet en waarom je het doet; creativiteit de ruimte geven, maar ook bewust expliciteren. Gaat het wel of niet werken in deze specifieke situatie en waarom?

DRIE, vormgeven aan organisatieontwikkeling is geschreven voor iedereen die zich bezighoudt met of geïnteresseerd is in organisatieontwikkeling: interne en externe adviseurs, organisatieontwikkelaars, ontwerpers, HRD’ers, HRM’ers, studenten, begeleiders en anderen die praktisch betrokken zijn bij organisatieontwikkeling.

Canon van het leren. 50 concepten en hun grondleggers – red. Manon Ruijters en Robert-Jan Simons (2012)

Er is veel geschreven over leren, maar goede en toegankelijke overzichtswerken zijn er nauwelijks. Een basiswerk over leren in en om organisaties ontbrak al helemaal. Tot nu toe, want die constatering bracht Manon en Robert-Jan ertoe een basisboek te maken met 50 gezichtsbepalende concepten rond leren en ontwikkelen: de Canon van het leren.

De ambitieuze auteurs kregen hulp van ruim vijftig auteurs, mensen uit wetenschap en praktijk, zodat er 50 toelichtingen op belangrijke concepten en hun grondleggers ontstonden. Deze auteurs brengen de theorieën niet alleen helder en zonder overbodige poespas over, maar delen hun persoonlijke fascinatie, ervaring en kritische reflecties.

De 50 hoofdstukken kennen een vergelijkbare opbouw:

  • Start vanuit een persoonlijk verhaal van de auteur over de grondlegger
  • Uitleg van het concept zoals het door de grondlegger is bedoeld
  • Doorvertaling naar de praktijk en een kritische reflectie
  • Afsluiting met referenties

Het boek is bestemd voor praktijkmensen: trainers, opleiders en adviseurs die zich bezighouden met leren in en om organisaties in de meest brede zin van het woord. Managers, wetenschappers en studenten vinden verdieping in de Canon. Er is ook een website van de Canon van het leren.

In bloei trekken. Leren ontwikkelen van mens en organisatie – Manon Ruijters (2011)

In bloei trekken is de publicatie die hoort bij de openbare les van Manon, ter gelegenheid van de aanvaarding van het ambt van lector Ecologie van het Leren aan Stoas Hogeschool op 21 maart 2011. Je kunt het boekje hier downloaden.